Yaz geldi havalar ısındı. Bahçelerde, balkonlarda, açık camların karşısında geçirdiğimiz müddetler de uzamaya başladı. Lakin rahat bir nefes almak için balkona çıkanlar maalesef sivrisineklerle karşı karşıya kalıyor. Farklı olan şu ki kimi bireyler adeta sivrisineklerin akınına uğrarken kimileri bu hücumlardan hiç etkilenmiyor. Bilim insanları şimdilerde “sivrisinek mıknatısı” olarak nitelendirilen birinci kümedeki bireylerin bu küçük canlılara cazip gelen istikametlerini ayırt etmek için çalışıyor.
Sivrisinekler maksatlarını bulmak için bir dizi ipucundan faydalanıyor. Bunların başında koku geliyor.
ÖNCE KARBONDİOKSİTİ FARK EDİYOR SONRA KOKUMUZU ALIYORLAR
Koku insanları hayvanlardan ayıran en kıymetli ipucu ve kimi sivrisinekler insan kokusunu arayıp bulabilecek biçimde evrimleşmiş durumda.
Solunum sırasında ağız ve burnumuzdan çıkan karbondioksiti 60 metre uzaktan fark edebilen sivrisinekler, biraz yaklaştıklarında ayaklarımızdan, kol altlarımızdan ve derimizden yükselen kokuları almaya başlıyor. 15 metre yakından insanları karanlık siluetler olarak gören sivrisinekler, ısı havuzları sayesinde de bedenimizin en lezzetli noktalarını basitçe tespit edip kanlarımızı emmeye başlıyor.
Afrika’da yaşayan ve sıtma bulaştıran Anopheles gambiae tipi sivrisinekler üzerinde 2023 yılında Johns Hopkins Üniversitesi’nde yapılan araştırmanın baş muharriri nörobilimci Diego Giraldo, National Geographic’e yaptığı açıklamada, “Sivrisineklerin bizi fark etmekteki muvaffakiyetleri çok dikkat çekici” dedi.
İnsan koku profillerinin kelam konusu sinekleri nasıl çektiğine odaklanılan araştırma kapsamında birinci kere, sivrisineklerin, buz pisti büyüklüğündeki bir kapalı alanda bulunan çok sayıda kişi ortasında ayrım yapabildiği görüldü. Daha evvelki araştırmalarda çok daha küçük alanlar kullanılmış ve sivrisineklerin iki denekten birini tercih etme davranışı incelenmişti.
Sivrisinekler, balkon keyfine sekte vurmanın ötesinde Zika, dang humması, sıtma, Batı Nil hastalığı üzere birçok ölümcül mikrop taşıyor ve her yıl 1 milyondan fazla kişinin hayatını yitirmesine neden oluyor. Geçmişte bu çeşit durumlar daha çok tropikal iklimin hâkim olduğu coğrafyalarda yaşanırken, şimdilerde global ısınmasının tesiriyle, hastalık taşıyan sivrisinekler çok daha geniş bir alana yayılmış durumda.
BAZI KOKULARI BAŞKALARINA TERCİH EDİYORLAR
Giraldo’nun deneyi için kullanılan alan, hava kanallarıyla sekiz çadıra bağlandı. Bu kanallar çadırlarda kalan bireylerin kokularını çekip deney alanındaki siyah, ısıtılmış disklere aktardı. Kızılötesi kameralar sayesinde disklerin üzerine konan sivrisineklerin davranışları izlendi.
Deneyde sivrisineklerin kimi disklere başkalarının dört katı sıklıkta konduğu görüldü. Bu tanınan diskler, “sivrisinek mıknatısı” olarak nitelendirilen iştirakçilerin kokularını taşıyordu.
Giraldo, “Bu deney bize birden fazla koku kaynağı olan karmaşık durumlarda bile, sivrisineklerin birtakım kokuları başkalarına tercih ettiğini kanıtlıyor” diye konuştu.
Ardından araştırmacılar, her bir iştirakçinin koku profilini oluşturan kimyasalları tek tek ayrıştırmak için çalışmalara başladı. Şu an Pittsburgh Üniversitesi’nde vazife yapan kimyager Stephanie Rankin-Turner, “İnsan kokusu çok karmaşıktır. İnsanların kokularında bugüne kadar kimsenin tasnif etmediği pek çok kimyasal bileşik bulunur” dedi.
BİLEŞİKLERİN ORANLARI ÇOK ÖNEMLİ
Araştırmacılar alanı daraltabilmek için insan kokusunu oluşturduğu bilinen kimyasallara odaklandı. Yapılan tahlilde tüm iştirakçilerin ürettiği kokularda 15 havayla taşınan bileşik tespit edildi. Sivrisineklerin insanları ısırıp ısırmadığını belirleyen faktör ise çeşitli kimyasalların kokudaki yoğunluk oranı oldu.
Rankin-Turner, “Eğer bir kişi sivrisineklerin sahiden sevdiği bir bileşiği çok fazla salgılıyorsa, o kişinin sivrisinekleri kendine çekme potansiyeli de yüksek oluyor” sözlerini kullandı. Sivrisineklerin bilhassa karboksilik asitler karşısında mest olduğu görüldü.
Karboksilit asitler, insan terinde bulunan ve kokusu bozulmuş tereyağına ya da peynire benzetilen yağ asitleri. Geçmişte yapılan araştırmalarda diğer sivrisinek tiplerinin de karboksilik asitleri cazibeli bulduğu görülmüştü.
Bu asitler insanların ciltlerini koruyan yağlı sebum katmanında üretiliyor. Ek olarak cildimizin yüzeyinde yaşayan yararlı mikropların öbür salgılarımızı sindirmesiyle de ortaya karboksilik asitler çıkıyor.
CİLT MİKROBİYOMU BÜYÜK ROL OYNUYOR
Sivrisinekleri çektiği tespit edilen bir başka husus tekrar ciltteki mikroplar tarafından üretilen asetoin oldu. Rankin-Turner, “Görünüşe bakılırsa, cilt mikrobiyomu nasıl koktuğumuz ve sivrisinekler karşısında ne kadar cazip olduğumuz konusunda büyük bir rol oynuyor” dedi.
Hamilelik, hastalık durumu yahut yiyip içtiklerimiz üzere faktörler, beden kokusunda süreksiz değişimlere yol açsa da kokunun muhakkak başlı ögeleri aylar hatta yıllar boyunca değişmeden kalıyor.
Nişastalı sebzeler, tuzlu ve baharatlı yiyecekler, insanları sivrisineklere karşı daha cazip hale getiriyor. ABD’nin Charlotte kentinde bulunan Black Pest Prevention şirketinin başkanı olan Nicole Carpenter, “Sivrisinekler yemekle ilgilenmezler ancak aşikâr şeyleri yediğimizde beden kimyamızda yaşanan değişimleri cazibeli bulabilirler” dedi. Örneğin baharatlı yiyecekler, bedenin daha fazla karbondioksit üretmesine neden oluyor. Sivrisinekler de bizi teneffüs sırasında havaya yaydığımız karbondioksit sayesinde buluyor. Carpenter, çeşitli alkollü içkilerin de daha fazla karbondioksit üretimine yol açtığını söyledi. Las Vegas’ta bulunan Nevada Üniversitesi’nde tıbbi parazitoloji ve entomoloji dersleri veren Louisa Messenger ise alkol tüketiminin beden sıcaklığını artırabildiğini, yükselen sıcaklıkların da sivrisinekleri çeken bir öbür faktör olduğunu belirtti.
Florida Memleketler arası Üniversitesi’nde sivrisineklerin genetiği üzerine araştırmalar yapan Matthew DeGennaro, “Ben de dahil bu alanda çalışan birden fazla kişi sivrisineklerin neden birtakım şahısları oburlardan daha cazip bulduğunu anlamaya çalışıyor. Zira bu sırrı çözersek yeni jenerasyon sinek kovucuları da üretebiliriz” dedi. DeGennaro, kesimi olmadığı çalışmayı da kıymetlendirerek, araştırmacıların doğala bu kadar yakın şartlar oluşturmayı başarmış olmasının, ilişkileri ortaya çıkarabilmek için değerli bir adım olduğunu söyledi.
SABUNLAR, DEODORANTLAR NASIL ETKİLİYOR?
Birçoğumuz her gün beden kokumuzu şampuanlar, sabunlar, deodorantlar kullanarak değiştiriyor ya da en azından gerçek kokumuzu yapay olanlarla maskeliyoruz. Pekala bu durum sivrisineklerin ilgisini azaltmıyor mu? Bu cins şahsî bakım eserlerinin, sivrisineklerin izimizi sürme yetisini nasıl etkilediğine odaklanan bir araştırmaya nazaran, gerçekte durum bu kadar kolay değil.
Söz konusu deneyde, araştırmacılar, tıpkı deneğin yıkanmamış koluna giydiği kollukla yıkanmış koluna giydiği kolluğun sinekler nezdindeki cazipliğini kıyasladı. Araştırma kapsamında dört denek dört farklı sabun kullandı ve uzmanları da şaşırtan bir sonuç elde edildi: Birtakım durumlarda kolun yıkanmış olması, kolluğa konan sivrisinek sayısını artırdı. Lakin bu tesir her sabun için birebir değildi. Kimi markalar kişiyi daha cazip kılarken kimileri sivrisinekleri itiyordu.
Beklentilerin tersine, sabunun kimyasal içeriği, içerikteki hususların kullanan kişinin beden kimyasıyla etkileşime girme biçimi kadar kıymetli değil. Araştırmanın muharrirlerinden Clement Vinauger, “Kullandığımız tüm sabunların yüklü unsuru, sivrisinekleri uzak tuttuğu bilinen bir husus olan limonen içeriyordu. Lakin dört sabundan üçü sivrisineklerin ilgisini artırdı” diye konuştu.
BELLİ KOKULAR “İNSAN” DİYE BAĞIRIYOR
Dolayısıyla tıpkı kimyasalın yoğunluğuna ve kişinin cildindeki başka doğal kimyasallarla olan etkileşimine bağlı olarak alımlı ya da itici olduğunu söylemek mümkün. Vinauger, “Belki de kimyasalların birinci kombinasyonu sivrisinek tarafından ‘bitki’ olarak algılarken farklı oranlardaki ikinci kombinasyon ‘insan’ diye bağırıyordur” tabirlerini kullandı.
Kişisel bakım eserleri araştırmasının ikinci safhasında araştırmalar, sivrisinekleri çeken ve iten kombinasyonları tespit edebilmek için naylon kollukları tahlil etti. Bu bilgi üzerinden bir adet cazibeli karışım bir adet de itici karışım oluşturuldu ve bu iki husus, bir evvelki safhaya katılmamış beşinci deneğin üzerinde test edildi.
Virginia Teknoloji Üniversitesi’nden entomoloji uzmanı Chloe Lahondere, “Çekici karışım ve mineral yağı (kontrol) ortasında seçim yapmaları gerektiğinde sivrisinekler ezici bir üstünlükle alımlı karışımı tercih etti. Lakin mineral yağı ile itici karışım ortasında kaldıklarında, mineral yağı sürülmüş kolluğa kondular” diye konuştu.
GÖZLERİ DE ALDIKLARI KOKUYA AHENK SAĞLIYOR
Sivrisineklerin insanları her şartta bulabiliyor olması sahiden ürkütücü ve geçen yıl yapılan araştırmalar, bu mevzuda değerli ipuçları sunuyor.
En kolay sözle sivrisinekler esnek, ahenk sağlayabilen ve dirençli hayvanlar. Vinauger, “Herhangi bir emele ulaşmak istediklerinde sivrisinekler vizüel, olfaktör, akustik ve termal bilgileri bir ortaya getiriyorlar” dedi.
Örneğin, yeni bir araştırmaya nazaran, sivrisinekler kızılötesi radyasyonu görebilen hayvanlardan bir tanesi. Üstelik görme maharetlerini aldıkları kokuya nazaran ayarlayabiliyorlar. Örneğin insan kokusu sivrisinekleri deri rengine daha hassas hale getirirken, çiçek kokusu bitkilerle ilişkilendirilen renkleri daha görmelerini sağlıyor.
KOKU ALAMAYAN DA ISIYI TAKİP EDİYOR
Üstelik görme duyusunu yitiren birinin işitme duyusunun sertleşmesi üzere, sivrisineklerde de bir duyu devreden çıktığında başkaları eksiği kapatmak için kuvvetleniyor.
Örneğin koku… Araştırmacılar Anophelos aegypti tipi sineklerin başlarında bulunan koku alma sistemlerini işlemez hale getirdiklerinde, ısıyı algılamakta daha âlâ olduklarını tespit etti. Bu yıl yayımlanan bir araştırmada, genleriyle olfaktör reseptörleri işlemeyecek biçimde oynanmış sivrisineklerin, insan bedeninin sıcaklığına ayarlanmış tabanlara konma mümkünlüğünün koku alabilen sivrisineklerden daha yüksek olduğu görüldü. Üstelik bu mutant sivrisineklerinden ön bacaklarında bulunan ve sıcaklığı algılayan reseptörlerin sayısı da artmıştı.
Araştırmanın müelliflerinden Takeshi Morita, bu bilgiye sahip olmanın sivrisinekler karşısındaki savunma ve akın silahlarımızı güçlendirebileceğini belirterek, “Sinek kovucular yahut tuzaklar tasarlarken, sivrisineklerin birden fazla duyusunu tıpkı anda sekteye uğratacak formüller bulmalıyız” dedi. Morita, sivrisineklerin nemi hissetmek üzere maharetlerinin de koku alamadıkları vakit güçlenip güçlenmediğini test etmek istediğini de kelamlarına ekledi.
UZMANLAR HANGİ ESERLERİ TAVSİYE ETTİ?
Öte yandan Vinauger’e nazaran, en kıymetli ilerleme, sivrisineklerin tek hücre genetik atlasının yayımlanması oldu. Şu an hakem kontrolünde olan araştırma kapsamında her hücrede faal olan geni belirleyen uzmanlar, bu sayede spesifik organ ve dokuların işleyişini anlamamızı sağlayacak bir harita da çizebilecek.
Her durumda tesirli sinek kovucular üretmek maksadıyla yapılan çalışmalar şimdi fazla ilerlemiş değil lakin bilim insanları eldeki bilgiler üzerinden birtakım fikirler üretmeye başladı bile. Vinauger, “Hindistan cevizi kokulu eserleri deneyin. Sivrisinekleri en fazla uzak tutan sabun Hindistan cevizi kokuluydu. Elbette kendi beden kokunuz da kıymetli bir etken olduğundan, farklı sabunlarla denemeler yapıp en etkilisinin hangisi olduğunu görebilirsiniz” tabirlerini kullandı.
Öte yandan sivrisineklere karşı en tesirli tahlil hala DEET (bilimsel ismi n,n di-etil-meta-toluamid olan sentetik bir sinek ve böcek kovucu) üzere klasik sistemler. Uzmanlar bilhassa sivrisineklerin taşıdığı hastalıkların endemik olduğu bölgelerde bu tıp sinek kovucuların kullanılmasını tavsiye ediyor. Limon okaliptüs yağı üzere doğal tahliller de işe yarayabiliyor lakin hem aktiflikleri daha düşük hem de daha sık uygulanmaları gerekiyor.
Florida’da yaşayan DeGennaro, “Zika salgını olduğu devirde her gün DEET sürüyordum” derken tavsiye edildiği halde kullanıldığında DEET’in inançlı bir tahlil olduğunu vurguladı.
