Bingöl ve etrafı, çok sayıda kıymetli fay zonunu barındırması nedeniyle, zelzele bilimi ve yapısal jeoloji açısından dünyanın en dikkat cazip bölgelerinden biri. Bu durumun temel sebebi ise Bingöl’ün üç büyük fay zonunun kesişim noktasında bulunuyor olması.
Bu jeolojik yapı, bölgeyi hem bilimsel hem de afet riski açısından özel kılıyor. Bingöl geçmişte 5,7 ve 5,6 büyüklüğünde birçok büyük zelzeleye sahne oldu. Bu nedenle bölge hem araştırmalar hem de afet idaresi açısından daima olarak izleniyor.
SON ZELZELELER KORKUTTU
Bölgede şubat ayında Yedisu ilçesinde 4,8 büyüklüğünde bir zelzele meydana gelmişti. İki gün evvel de Kiğı ilçesinde 3,9 büyüklüğünde sarsıntı meydana geldi. Yerin 7 kilometre derinliğinde meydana gelen bu sarsıntı, kısa vadeli paniğe yol açtı. Dün de tekrar Demirkanat-Kiğı ilçeleri ortasında yerin 5 kilometre derinliğinde 4 büyüklüğünde bir sarsıntı kaydedildi.
‘BÖLGEDE GERİLİM BİRİKİMİ FAZLA’
Depremin akabinde X’te paylaşım yapan Prof. Dr. Naci Görür, “Demirkanat- Kiğı/Bingöl’de 4 büyüklükte zelzele oldu. Zelzele Karlıova Fay düğümüne yakın, muhtemelen Yedisu Zonu içerisinde. Sarsıntının olduğu bölgede gerilim birikimi fazla. Geçmiş olsun” tabirlerini kullandı.
Prof. Dr. Görür, şubat ayında yaşanan zelzeleden sonra da şu ikazda bulunmuştu: “Dinarbey-Yedisu/Bingöl’de 4,9 sarsıntı oldu. Büyük zelzele beklediğimiz yer. Zelzele KAF (Kuzey Anadolu Fayı) üzerinde. Hem KAF hem de NAF (Doğu Anadolu Fayı) tarafında yüklenen bir bölge. Sarsıntı dirençli kentler çalışmaları hızlanmalıdır.”
DEPREMLER YEDİSU FAYI ÜZERİNDE OLMADI FAKAT…
Yaşanan son iki sarsıntısı, Bingöl’de uzun yıllardır sarsıntı araştırmaları yapan Bingöl Üniversitesi Güç, Etraf ve Doğal Afet Araştırmaları Merkezi Müdürü Dr. Kenan Akbayram’a sordum. Dr. Akbayram, bu depremlerin beklenen zelzeleler olduğunu belirtti ve kelamlarına şöyle devam etti:
“Bu zelzelelerin olmaması bizi şaşırtır. Lakin zelzeleler, Yedisu Fayı üzerinde olmadı. Bu zelzeleler, daha çok Anadolu Levhası’nın en doğu kısmında, levha içinde gerçekleşti. Orada, Yedisu Fayı ile daha doğudaki Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu faylarının kesiştiği bölgede, orta bir alanda Anadolu Levhası’na ilişkin kıtasal bir bölge var. Bu alanda çok sayıda levha içi fay oluşmuş ve bu levha içi faylarda sık sık zelzeleler meydana geliyor.”
‘İNSANLAR KENTTE DAİMA BİR ZELZELE KORKUSUYLA YAŞIYOR’
“Ben ve çalışma arkadaşlarım Bingöl merkezdeyiz, bu sarsıntıları hissetmedik” diyen Dr. Kenan Akbayram, “Hem uzaklık var hem de sarsıntılar küçük olduğu için burada hissedilmedi. Lakin sarsıntıların meydana geldiği bölgede ailem yaşıyor. Babama sorduğumda, zelzelenin çok uzun sürmediğini ve kendisini endişelendirmediğini söyledi” dedi ve ekledi:
“Tabii bu, biraz da insanların ömür şartlarıyla ilgili. Şayet hayatınız ağır ve meşgulse, bu çeşit sarsıntıları fazla önemsemeyebiliyor, hatta çarçabuk unutabiliyorsunuz. Fakat Bingöl’de şöyle bir gerçek de var: Beşerler burada daima bir zelzele derdiyle yaşıyor. Bu nedenle, eminim ki kimi şahıslar bu küçük sarsıntılardan bile ruhsal olarak etkilenmiştir.”
SON SARSINTILAR YEDİSU FAYI’NDA BÜYÜK BİR HAREKETLİĞE NEDEN OLUR MU?
Bu soruma “Şu anda elimizde sistematik bir çalışma yok; bizim de bildiğimiz kadarıyla diğer araştırma kümelerinin da bu türlü bir çalışması bulunmuyor” yanıtını veren Dr. Kenan Akbayram, şu değerli bilgilerin altını çizdi:
“Bu nedenle, ‘bir öteki fayı tetikleme’ sorunu hakkında net bir şey söylemek mümkün değil. Kaldı ki, bu cins bir tetiklenmeyi gerektirecek özel bir durum da yok. 2023 sarsıntılarından sonra uzak uzaklıklarda birtakım gerilim transferleri yaşandı. Son günlerde sarsıntıların meydana geldiği bölgeler de bu alanlardan biri. Bu bölgelerdeki rastgele bir fayın büyük zelzele üretmesi bizi şaşırtmaz. Lakin ‘şu faydan bu faya gerilim transferi oldu’ üzere net ve sistematik bir data elimizde yok.”
FAYIN BÜSBÜTÜN KIRILMASI HALİNDE KAÇ BÜYÜKLÜĞÜNDE ZELZELE OLABİLİR?
Büyük bir zelzele beklenen Yedisu Fayı hakkında daha fazla bilgi veren Dr. Kenan Akbayram, şu değerlendirmelerde bulundu:
— Yedisu Fay Zonu, Kuzey Anadolu Fay Zonu’nun Marmara’daki kollarıyla birlikte son yüzyılda zelzele üretmemiş sismik boşluklarından bir tanesi. Bu fay jenerasyonunda en son 7 üzerinde büyüklüğünde sarsıntı 1784 yılında oldu. Kuzey Anadolu fayının sarsıntı tekrarlanma aralığının 200-250 yıl olduğu düşünüldüğünde burada kısa müddet içinde büyük zelzele olması çok mümkün.
— Yedisu Fayı’nın yaklaşık uzunluğu 75 kilometre. Yapılan hesaplar, 75 kilometrelik bu fayın tek bir sarsıntıda büsbütün kırılması halinde 7,2 büyüklüğe kadar zelzele üretebileceğini öneriyor.
Dr. Kenan Akbayram
EĞER BU SARSINTI GERÇEKLEŞİRSE EN RİSKLİ YERLEŞİM YERLERİ NERELER?
Bu durumun fayın ne tarafta atım yaptığı, hasar gören bölgenin ana kaya derinliği ve ana kayanın üç boyutlu geometrik biçimi, içerisinde diğer kırık ya da fay bulunup bulunmadığı üzere birçok parametreye bağlı olarak değişebileceğini vurgulayan Dr. Kenan Akbayram, şu yorumda bulundu:
“İncelenen bölgenin nüfusu, yapı tipi, yapı kalitesi üzere mevzular da dikkate alınmalı. Bu nedenle bütün bu konular tespit edilmeden, çok disiplinli sistematik bilimsel çalışmalar yapılmadan, ilçe ve bölge göstermek hem spekülatif hem de yanlış olur. Lakin unutulmamalıdır ki, AFAD 1900 ile 2023 yılları ortasında gerçekleşen zelzelelerde ülkemizde 93 bine yakın insanımızın vefat ettiğini, 555 binden fazla yapının yıkıldığını belirtiyor. Bunun üzerine acı bir gerçek olarak 2023 yılında 50 binden fazla insanımızın vefatını, 750 bin kadar da yapının kullanılamaz hale geldiğini eklememiz lazım.”
KAPSAMLI BİR ZELZELE MASTER PLANI HAZIRLANIYOR
Bu süreçte yürütülen en değerli çalışmanın Sarsıntı Master Planı olduğuna dikkat çeken Dr. Kenan Akbayram, “Bingöl Belediyesi ile Bingöl Üniversitesi Güç, Etraf ve Doğal Afet Araştırmaları Merkezi iş birliğinde “Bingöl İli Zelzele Master Planı’nın Yapılması Projesi” başlattık. Şu anda bu planın yazım kademesindeyiz. Bu yıl içinde tamamlanması planlanıyor. Gayemiz, Bingöl için daha evvel yapılmış mikro bölgeleme ve sismik araştırmaları da dikkate alarak, kapsamlı bir yol haritası ortaya koymak” dedi. Dr. Akbayram, bu projeye dair şu bilgileri paylaştı:
“Plan; sarsıntı sırasında oluşabilecek yıkımlar, bu yıkımların ekonomik tesirleri, psiko-sosyal idaresi, ulaşım ve güç altyapısının nasıl yönetileceği üzere pek çok başlığı içeriyor. Tıpkı vakitte, Bingöl’ün sarsıntı inançlı bir kent haline gelmesi için atılması gereken somut adımlar da bu plan kapsamında ele alınıyor.”
